Papa x 2

Elke keer als ik onze namen ergens moet doorgeven wordt het weer eens benadrukt.. Ja mijn zoon heeft een andere achternaam dan zijn zusje, papa en mama.. Veel kinderen groeien vandaag de dag niet op in een ‘traditioneel gezin’.  Mijn zoon is daar één van al is het niet omdat ik die keuze zelf had gemaakt..

Zoals ik al beschreef bij Moederdag is ook Vaderdag een dubbele dag. Rond Vaderdag merk ik dat ook mijn zoon er meer mee bezig is dan anders. Hij heeft zijn vader dan wel verloren en nooit gekend maar voor hem is hij niet helemaal ‘weg’.  Hoe ouder dat mijn zoon wordt hoe meer wij zijn vader ‘levend’ kunnen houden door voor hem te knutselen en verhalen over hem vertellen. Mijn zoon weet dan ook niet beter. Hij kent hem enkel van foto’s en toch geeft hij heel duidelijk aan andere mensen aan dat hij  twee papa’s heeft. Papa Fons* en de papa waar mama nu mee getrouwd is.

Ook op school wordt het wel eens in de klas besproken. In groep 2 ging hij in de klas aan de slag met twee Vaderdag werkjes. Eén die alle kindjes maken en één die geplastificeerd kon worden voor op het graf. De juffrouw sprak mij later die dag aan. Ze was diep ontroerd door wat er gebeurd was in de klas. De andere kinderen hadden gevraagd waarom mijn zoon twee werkjes deed maken. Mijn zoon gaf keurig tekst en uitleg over beide vaders. Papa Fons* was dood en hij was zijn papa dus die verdiende ook een werkje. De kinderen hingen aan zijn lippen en samen bespraken ze wat de dood nu eigenlijk inhield en wat dat voor mijn zoon betekende. Samen trokken ze de conclusie dat het bijzonder was dat mijn zoon twee papa’s had. Hij bofte maar..

Dat laatste is een mooi voorbeeld van kinderlogica. Ik ben daar altijd een beetje jaloers op geweest. Zo heerlijk nuchter en puur zonder nog al te veel zorgen.. Deze denkwijze hebben we doorgezet. Als we samen praten over andere kinderen en de samenstellingen van gezinnen dan benoemen we samen hoe bijzonder wij als gezin zijn; zo met één mama en twee papa’s…

Toch heeft mijn zoon een tijdje vragen gehad over zijn achternaam. Ik moest een keer wat ophalen. Ik noemde mijn nieuwe achternaam (ik was net een paar weken getrouwd)  en hij merkte op dat ik een andere naam noemde. Hij keek mij aan en vroeg waarom hij niet zo hete. Hij snapte niet dat hij nu als enige een andere naam had. Tot aan mijn huwelijk gebruikte ik de achternaam van Fons* nog waardoor wij samen dezelfde naam droegen. Hij was nog te jong om te snappen waarom mijn naam was veranderd en die van hem niet. Langzaam leek hij er aan te wennen maar het heeft bijna een jaar geduurd voordat hij het snapte. Wat hij wel snapte was het feit dat zijn nieuwe papa nu er echt bij hoorde en hij vroeg na het huwelijk of hij papa mocht gaan zeggen.
Mijn man was vereerd en we hebben aangegeven dat hij hem mocht noemen wat hij wilde. Dat is vanaf dat moment altijd ‘papa’ gebleven..

Natuurlijk is Vaderdag een beladen dag als hij wordt gemist. Praat er over met je kindje en haal, voor zover mogelijk, herinneringen op.  Als er een ‘nieuwe’ papa in beeld is volg dan de ontwikkeling van je kind hierin. Hij/zij zal op eigen tempo aan gaan geven wat hij/zij wil richting de nieuwe ‘papa’.

Als er een werkje wordt gemaakt voor beide papa’s moedig dat dan aan. Is die wens er niet, forceer het dan niet. Kinderen zien de wereld anders dan wij. Ga daar in mee, geniet van het momentje met een lach en een traan maar vooral leer van hun onschuld en nuchtere kijk op de wereld..er zijn al moeilijke momenten genoeg..

You’ll never walk alone

In mei 2018 trouwde ik voor de tweede keer. Tijdens de voorbereidingen van de grote dag merkte ik dat de veranderingen ten opzichte van mijn eerste huwelijk mij overvielen. Man o man wat was er veel in mijn leven veranderd en wat stond ik nu anders in het leven.. Bijna alle facetten van mijn leven waren veranderd in slechts 9 jaar tijd…

Samen met mijn huidige man keek ik naar de trouwvideo van Fons* en mij. Op het einde van het feest werd traditie getrouw het liedje “You’ll never walk alone” gedraaid. Alle gasten stonden om Fons* en mij heen en zongen luidkeels mee. Een zeer symbolische afsluiting van onze trouwdag en het voelde destijds als warm bad. Echter toen ik de video in 2017 bekeek werd ik juist boos en verdrietig van deze beelden.  Een groot deel van diezelfde mensen zag ik vandaag de dag niet meer.

You’ll never walk alone.. Een krachtige term die aangeeft dat je er niet alleen voor staat.. “Grappig” eigenlijk dat deze zin zo symbolisch wordt uitgesproken maar toch  niet zo letterlijk wordt genomen of misschien wel persoonsgebonden is. Wellicht dat ze dit bij Fons* wel zo voelde en bij mij niet?  Zou zo maar kunnen.

Ik wilde heel graag analyseren hoe dat dit kwam. Hoe kwam het dat mijn vrienden en kennissenkring zo veranderd was. Uiteraard stond het overlijden van Femke* en Fons* met stip op nummer één. Ik ontving voor mijn gevoel niet overal de steun die ik nodig had en daardoor trok ik de stekker er zelf uit. De nasleep van de zakelijke afhandelingen na Fons* zijn dood waren verantwoordelijk voor een tweede groep mensen die uit mijn leven stapte. Een andere oorzaak lag hem denk ik in mijn nieuwe partnerkeuze en tot slot zal het feit dat ik nu iemand had die voor mij kon zorgen ook de laatste groep mensen wat meer uit beeld doen laten verdwijnen.

Als ik terug kijk, kan ik ook kritische noten bij mijzelf plaatsten. Ik had het destijds zwaar en keek hierdoor niet objectief genoeg naar de wereld en mijn omgeving. In mijn hoofd draaide alles om staande te blijven en mijn verdriet te boven te komen. De overlevingsmodus overheerste en ik kón ook geen energie steken in veel ‘relaties’ puur omdat daar geen ruimte voor was.. Het moet echt van twee kanten komen maar in die fase van mijn leven was ik daar niet toe in staat..

Ik wil het echter niet zwaarder maken dan dat het is. De mensen van ‘vroeger’ die ik nog zie, koester ik nog meer dan dat ik destijds deed. Ik nam het allemaal voor vanzelfsprekend aan. Ik wist nog helemaal niet wat echte vrienden waren. Uiteraard heb ik ook veel nieuwe mensen en nieuwe familieleden leren kennen / gekregen na de dood van Femke* en Fons*. Deze vriendschappen zijn heel erg puur. Ik weet wat ik aan hen heb. Dagelijks contact is niet nodig om een hechte band te hebben. Samen praten, lachen, huilen en je gevoelens uiten is het belangrijkste in welke band dan ook.

Mijn tweede bruiloft werd dan ook totaal anders dan mij eerste. En het was ook een symbolisch begin van een nieuw leven met deze (nieuwe) mensen om mij heen. Het nummer “You’ll never walk alone” werd nu weliswaar niet gedraaid maar dat was niet nodig om de warmte van deze mensen te voelen. Deze veel kleinere maar intiemere kring bevalt mij goed. Ik hoop dat ook jij dat (ooit) zo kan ervaren. Als ook jij in de fase komt waarin je beseft dat je een heel ander leven hebt dan voorheen, probeer daar dan openminded naar toe te kijken. Ja, je leven is niet meer het zelfde. De mensen om je heen veranderen en jijzelf veranderd ook of je dat nu wilt of niet. Blijf je gevoel volgen en koetser de mensen die dicht om je heen staan. Familie, vrienden, lotgenoten of een goede kennis, je levenservaring leert je te zien wat je moet zien. Je leert hieruit conclusies te trekken en er naar te handelen. En je zult zien, dat ook al wordt je kring kleiner, You’ll never walk alone…

EMDR

Als coach van MBO scholieren had ik er al eens van gehoord; EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) een vorm van therapie die helpt bij o.a. traumatische ervaringen. In 2020 onderging ik 3 EMDR sessies die elke keer mij weer een stapje verder hielpen.

Ik merkte door de jaren heen dat ik bij drie gebeurtenissen op slot ging als ik er aandacht. Dat mijn lichaam verkrampte en mijn emoties zo enorm hoog werden dat ik een soort van paniek ervaarde.
Het moment dat ik Femke* dood zie liggen in de box, Fons* zag doodgaan en de angst dat ik ook mijn jongste dochter dood zou vinden gingen mijn leven steeds meer beheersen..

Ik had nooit eerder over EMDR nagedacht totdat ik het advies kreeg om iets te gaan doen met deze moeilijke herinneringen / angsten. Ik ging akkoord, alles was beter dan zo doorgaan.. Voordat we daadwerkelijk konden beginnen kreeg ik een ‘kennismakingsgesprek’ en bespraken we mijn meest moeilijke momenten. Daaruit werden de drie genoemde ‘situaties’ aangewezen als meest traumatisch / ingrijpend. Deze moesten we gaan aanpakken m.b.v. EMDR. Ik moest zorgen dat ik tijd voor mijzelf zou hebben voor en na een sessie. De afspraken werden gemaakt en oppas werd geregeld…

Ik ging heel erg zenuwachtig naar de eerste sessie. Ik had wel uitgelegd gekregen wat er ging gebeuren, dat het heel emotioneel zou worden en dat ik ‘uitgeput’ uit zo’n sessie zou komen maar toch kon ik mij geen beeld vormen van het geheel en hoe ik het zou ervaren.

Ik moest een ‘foto’ maken van het beeld wat ik het meest traumatisch vond. Dat beeld moest ik tot in detail beschrijven en ik moest voelen… Pfff dat was heftig. Ik moest aangeven op een schaal van 1 tot 10 waar ik zat in het verdriet, spanning etc.  Je moet dit beeld vasthouden en vervolgens moest ik (in mijn geval) de vinger van de therapeut volgen. Dat gaat heel snel en je merkt al snel dat je ogen moe worden. Maar wat ik ook merkte was verbazingwekkend.. de ‘emotieladder’ die zakte…

Ik kan het niet goed beschrijven.. Je voelt iets in je hoofd en lijf dalen.. iets veranderd. Dat voel je goed maar wat het is, is ongrijpbaar. Er wordt je opnieuw gevraagd waar je zit op de schaal van 1 tot 10.. De 10 is uit beeld.. ik was al gezakt.. Je dient vervolgens weer aan de ‘foto’ / het beeld van het trauma te denken en dan start het weer opnieuw. Dit herhaalt zich totdat je op de 0 zit.. Als je daar bent dan kan je naar de traumatische gebeurtenis kijken zonder dat je de paniek etc voelt.. Je staat er veel ‘neutraler’ in of zo..

Wat niet overdreven was, was de omschrijving hoe je uit zo’n sessie komt. Je brein heeft zo hard moeten werken dat je op bent. Moe tot op het bot en ik ervaarde ook hoofdpijn. “blij” was ik dan ook met even een momentje rust.. Even verwerken wat zojuist was gebeurd..
In de laatste sessie hadden we ook een angst ‘behandeld’. In die periode werd ik elke nacht wakker met het gevoel van; ‘Ik moet NU bij mijn dochtertje kijken of ze nog leeft” Dit was echter geen ‘echt’ beeld wat ik echt had meegemaakt. Het was een angst gebaseerd op eerdere ervaringen. Ik moest mij in deze sessie een beeld vormen van het ergste wat ik zou kunnen meemaken; dat mijn jongste dochter dood in bedje lag en haar zo vond.. Pff dat was enorm heftig. Dat beeld wilde ik helemaal niet zien.. Door dit ‘gefantaseerde beeld’ te behandelen met EMDR werd mijn angst aangepakt. Vanaf deze sessie heb ik nooit meer een babyfoon aangehad en ben ik er in de nacht nooit meer met paniek uit gegaan.. wat een wondermiddel is dat, die EMDR als je het mij vraagt…

Ik wilde deze ervaring graag delen omdat ik er heel veel aan heb gehad en ik had gewild dat ik hier eerder op gewezen zou zijn. Ik denk namelijk dat ik jaren geleden al geholpen kon worden met deze vorm van therapie. Omdat mijn psycholoog hier nooit over was begonnen heb ik er nooit bij stil gestaan dat het mij ook zou kunnen helpen..
Als ook jij last hebt van bepaalde traumatische beelden en/of angsten zou ik je willen adviseren om een therapeut te vinden die je kan helpen d.m.v. EMDR. Het geeft je verlichting zonder een herinnering helemaal te wissen. Je kan echter terug kijken naar de gebeurtenis zonder in de stress stand te schieten.. Ik denk dat het iedereen kan helpen.  Baat het bij jou toch niet? Dan schaad het niet. Dat  is het proberen waard toch?

Stil verlangen

Tijdens onze eerste date hadden we het er al over. “Zou jij kinderen willen?” Door ons leeftijdsverschil was dit al snel een onderwerp van gesprek. Blij waren wij dan ook dat we er beide het zelfde instonden.

Toch besloten we om er nog even mee te wachten. Ik wilde graag eerst mijn HBO afmaken. Toen er in 2008 bekend werd dat Fons* drager was van een gebalanceerde translocatie werd het onderwerp steeds vaker besproken.  Omdat een “gezonde” zwangerschap bij ons toch wat werd verkleind en wij een vlokkentest zouden moeten doen, liet ons besluiten om na ons trouwen er toch voor te gaan.

We vertelde er niemand over. Onze omgeving had ‘verwacht’ dat we al veel eerder onze kinderwens zouden proberen te vervullen. We kregen dan ook vaak de vraag of dat wij kinderen wilde etc.
Na 5 maanden was ik zwanger. 13 weken lang hielden wij onze mond. We wilde eerst de uitslag van de vlokkentest weten voordat we familie, vrienden en andere mensen van onze zwagerschap wilde vertellen. Dat werd met de week zwaarder en we bleven leugentjes om best wil verzinnen om mijn misselijkheid en zwaarder wordend lijf te verklaren.. (Gelukkig was het net Kerst geweest en kreeg het buffet de schuld 😊)

De vlokkentest wees uit dat Femke* draagster was maar gezond. Zoals eerder beschreven had ik mij geen moment druk gemaakt. Na haar geboorte wilde Fons* graag snel een tweede omdat hij toch al wat ouder was. Ik vond dat te snel gaan. Ik was maanden enorm misselijk geweest, ruim 30 kilo aangekomen en ook de zware bevalling stond mij nog vers in het geheugen.. We zouden eerst samen met 3e gaan genieten. Dan zagen wij wel weer verder.. Alles ging zoals we bedacht hadden. Tot dat ze stierf..

Na haar overlijden waren we er ‘in één klap’ uit. We wilde heel graag nog een kindje..
Onze omgeving ‘wist’ nu dat wij kinderen wilde en soms had ik het idee dat ze mij ‘zwanger keken’. Als ik dan mensen die wat verder van mij afstonden, tegenkwam keken ze altijd even naar mijn buik. Ik ervaarde dat altijd als pijnlijk.. Het verlangen van een zwangerschap en nieuw leven was zo enorm groot. Het verlangen werd onze houvast. Onze reddingsboei in een oceaan van verdriet en gemis.

Ik werd na haar overlijden maar niet ongesteld. Ik heb denk ik in die maanden na haar door wel 20 testen gedaan. Allemaal negatief. Omdat ik de eerste keer relatief snel zwanger was geworden snapte ik er niets van. Tuurlijk snap ik vandaag de dag dat dat helemaal geen garantie geeft, dat als je al een kindje hebt gehad dat nummer 2 net zo verloopt. Niets is minder waar maar dat wist ik destijds nog niet.
Via de huisarts kreeg ik een verwijzing naar de gynaecoloog en ik bleek PCO te hebben. Door mijn ontstaande overgewicht uit de zwangerschap bleef een spontane eisprong uit. “Gelukkig” was dit ‘vrij simpel’ met hormonen te ondervangen. Echter werd het wel een ziekenhuis traject. Wij kregen weer hoop.. Dat was alles wat telde en namen de ziekenhuisbezoeken voor lief..

Door de jaren heen heb ik de gynaecoloog vaker gezien dan dat mij lief is. Bijna wekelijks ging ik naar het ziekenhuis en na de geboorte van Faith* werd het traject nog intensiever omdat we overstapte naar PGD (een IVF traject waarbij de embryo al gescreend wordt voordat ze het terugplaatsen).
Na 4 jaar werd onze zoon dan eindelijk geboren..

Zoals eerder besproken ben ik uiteindelijk 7 keer zwanger geweest waarvan 3 x doormiddel van I.V.F., In totaal heb ik 3 miskramen gehad, 1 afgebroken zwangerschap en 3 voldragen zwangerschappen. Als ik terug kijk ‘verbaas’ ik mijzelf hoever ik ben gegaan om ons verlangen te vervullen. Als je mama bent geworden zonder medisch tussenkomen en je mama hebt kunnen worden toen jij dat wilde mag je jezelf gelukkig prijzen. Moeders die er makkelijk over praten weten niet wat ze zeggen en een wensouder aandoen. Ik denk dat dit ‘leed’ nog te vaak onzichtbaar is. Dat er een soort van taboe op zit. Na Femke* waren wij de eerste jaren vrij open naar andere wat betreft onze trajecten en tegenvallers. Toen wij het idee hadden dat ons geduld op was en het steeds moeilijker vonden om tegen andere te zeggen; “nee helaas weer geen succes’ besloten wij om ons traject stil te gaan houden Wij zouden samen in stilte door knokken..

Als je nooit in de medische wens molen hebt gezeten dan is het niet uit te leggen.. Elke maand weer de hoop die hard onderuit wordt gehaald als de menstruatie of negatieve test zich voordeed.. Alle baby’s die er in de omgeving geboren werden, zwangerschappen die werden gedeeld telkens voelde dat als een mes in mijn lijf.. Waarom wij niet? Het voelde gewoon niet eerlijk..

Als je terug kijkt in de tijd, lijkt de tijd niet meer zo lang, lijkt het minder heftig.. Als je er midden inzit dan kruipt elke maand voorbij. En dan hebben we het nog niet over de spanningen die er zijn als de zwangerschapstest dan wel een keer een + gaf…

Het zou fijn zijn als de maatschappij meer ruimte geeft aan wens ouders die met lege handen zitten of blijven zitten. Langzaam wordt dit steeds meer besproken en dat is een goed ding. Je gaat als wensouder steeds verder in het traject. De wens is zo groot. Als ook jij de wens hebt en je bent het zat dat een ‘oud tante’ er weer over begint vertel het dan (één keer) eerlijk. Laat andere mensen weten hoe het zit zodat ze je daarna of kunnen steunen of je met rust kunne laten. Dit heeft mij, zeker in het begin, geholpen.

Onthoud; Hoop doet leven. Probeer die gedachte vast te houden, ook op de teleurstellende momenten. Ga zover als dat voor jou goed voelt. Vraag hulp waar nodig, praat er over waar nodig. Achterom kijken is altijd makkelijke dan vooruit.. Het liefst zou willen kunnen zeggen; “Het komt goed” maar die garantie kan ik helaas niet geven, hoe graag ik ook zou willen..

Verleden weggooien

Als je een dierbare verliest moet er veel gebeuren. Naast alle zakelijke dingen komen er ook persoonlijke zaken aan bod. Wat ga en wil je doen met de persoonlijke spullen?

Als ik terug kijk heb ik ervaren dat ik kort na de dood van Femke* heel veel spullen van haar wilde bewaren. Het boxkleed waar ze op lag toen ze overleden was, lakentjes, knuffels, niet gedragen kleding, felicitatie kaartjes van haar geboorte maar ook alle rouwkaarten van 8 weken later, alles moest en zou bewaard worden. Weggooien voelde onnatuurlijk. Ik was haar al kwijt… dan wil je haar spullen toch ook niet weg doen?

Natuurlijk was er een grote kinderwens en ik zei steeds tegen mijzelf dat ik het ook bewaard had als ze nog geleefd had omdat onze kinderwens nog niet vervuld was. Wellicht dat haar mogelijke zusje er later nog wat aan zou hebben… Daarnaast was ik heel erg bezig met wat ik moest bewaren voor mijn mogelijke latere kinderen. Die zouden ook nog wel iets van hun zus willen hebben toch? Ik was heel erg bezig met de verre verre toekomst.. Alsof ik niet in het heden wilde leven..

Ik vroeg mij later af ‘wat bewaren mede lotgenoten eigenlijk?’ Was het normaal dat ik zoveel bewaarde? En wat bewaren we allemaal? En wat bewaar je in het zicht en wat bewaar je wel maar stop je weg? Ik merkte dat ik in het begin helemaal geen foto’s van Femke* en Fons* kon neer zetten. De foto’s deden pijn.. De foto’s waren in leven favoriet; een foto waar je geliefde mooi op staat maar ineens zit dezelfde foto verbonden aan de dood.. Geeft die foto pijn, gemis en verdriet. Het heeft beide keren meerdere weken geduurd voordat ik  de foto’s weer op de kast kon zetten.
Toen ze er eenmaal weer stonden kwamen de kaarsjes en bloemen weer voor de dag om bij de foto’s te worden neergezet. “Ineens’ waren de foto’s weer een gedenkplek geworden…

Ook bij Fons* merkte ik dat ik veel deed bewaren. Nu had het geen nut om te bewaren voor een mogelijk brusje maar wel voor mijn zoontje. Ik wilde dat hij via allerlei spullen zijn vader later zou leren kennen. En zo werd ook bijna alles van Fons* ingepakt en bewaard…

Afgelopen winter ben ik begonnen met het opruimen van de zolder.. ‘oei.. de baby bewaardozen van Femke* staan daar’.. Ik zat in een opruimmodes en onze kinderwens was vervuld.. Ik heb gehuild vanuit mijn tenen maar het was oke.. het boxkleed waar nog een bloedvlekje op zat van haar bloedneusje kon nu weg.. Haar gordijntjes van haar kamertje.. konden weg.. Het gevoel van ‘het is oke” overviel mij in goede zin. Het was goed zo.. Vanuit alle spullen heb ik één kistje over gehouden met spullen die ik wel echt wil bewaren. 😊

Het was precies 10 jaar geleden.. Was dat het? Of toch de levensfase waarin ik zat? Het ‘rare’ was echter dat ik Fons* zijn spullen nog niet weg kon doen. Zijn kleding, nachtkasje inhoud etc liggen er nog. Dat kon ik nog niet weg doen. Ergens wil ik het bewaren voor mijn zoon. Als hij ooit wil zien wat voor kleren of sierraden zijn papa droeg dan kan ik het hem laten zien. Ik laat het aan mijn zoon of hij het later wil houden of wil weg doen..

Ik denk dus dat de verstreken tijd invloed heeft op het wel of niet definitief weg kunnen doen van spullen.. Ik merk dat ik heel veel bewaard had waarbij ik nooit de behoefte heb gehad om op te zoeken of te gaan bekijken. Ja, toen ik de spullen zag, kwamen herinneringen boven maar ik had zonder de meeste herinneringen gekund. Het is aan jou wat je wel en niet wilt bewaren. Als je de ruimte en behoefte hebt waarom niet? De tijd zal leren of je het wilt blijven bewaren of dat je het alsnog wilt wegdoen.. Als er items zijn die positieve herinneringen ‘levend’ houden, bewaar ze dan. Koester deze gevoelens. Weg leggen of doen kan altijd nog. Het is altijd goed wat je doet en jij beslist. De toekomst zal je leren om je verleden een stukje los te laten. Elke dag een beetje meer…

Moederdag

Afgelopen zondag was het weer Moederdag.. Een dag waarnaar je op vele verschillende manieren kunt kijken.. Een bijzondere dag, een commerciële dag, een emotionele dag, een dankbare dag, een confronterende dag en ga zo nog maar door.
In de afgelopen jaren heb ik deze dag op allerlei manieren beleefd en ervaren..

Voordat ik zelf moeder werd stond ik er niet zo bij stil. Ja, ik kocht iets voor mijn moeder en ging op de koffie maar ik vond niet dat deze dag nu extra bijzonder was of zo. Ik heb alle dagen van het jaar een goede band met mijn moeder en die koester ik elke dag dus waarom zou dat anders zijn op Moederdag?

Toen ik zwanger was van Femke* ‘deden we niet’ aan Moederdag. De baby zat nog in mijn buik dus ik was nog geen moeder. Prima.. ik nam alles nog voor lief en stond er wederom nog steeds niet bij stil.. Hoe anders was dat in 2011..

Moederdag 2011.. Femke* was 7 maanden dood en ik had in de week voor Moederdag net mijn eerste miskraam gehad… BAM wat is het dan ineens een K*T dag.. Ik wilde zo graag mama zijn.. en ja, ik was mama maar ik wilde de liefde van mijn kindje extra ontvangen op deze dag.. Maar dat kon helemaal niet.. Er was geen kindje en het kindje in mijn buik was er ook niet meer.. Ik vond het een verschrikkelijke dag. Ook mijn omgeving vond het moeilijk.. Hoe ging je hier nu weer mee om?

Ook Moederdag 2012 (paar maanden na de geboorte van Faith*) en 2013 (de dag voor Moederdag overleed mijn schoonvader plotseling) stonden alles behalve in het teken van moederdag.. In 2014 was ik zwanger van mijn zoontje. De zwangerschap was zo spannend en we durfde niet te geloven in een goede uitkomst dat ook nu Moederdag werd overschaduwd… ‘Eerst maar een levend kindje in onze armen zien liggen’ voordat we Moederdag gaan vieren was het idee.. Wat ik toen nog niet wist was dat 2015 alles heel anders zou lopen…

9 mei 2015 werd Fons* begraven, 10 mei was het moederdag.. Wederom zou ik geen Moederdag vieren.. Dit besef sloeg in als een bom. Weer zou er geen speciaal momentje tussen partner en kind richting de andere ouder zijn.. Ik zal echter deze Moederdag nooit meer vergeten.. Ik zie mijn schoonzus nog achterom komen.. Ze droeg een bloempotje met een plantje er in en kwam geëmotioneerd binnen.. Fons* had namelijk gevraagd of dat zij tijdens het oppassen iets voor mij wilde knutselen met mijn zoontje voor Moederdag. Zo had mijn zoontje met vingerverf een bloempot geschilderd en was er een vetplantje ingedaan omdat Fons* had gezegd: “kies maar een plantje uit die Noëlla niet dood krijgt” (ik ben namelijk een ramp met planten 😊)
Daarnaast had Fons* ons zoontje meegenomen naar de winkel terwijl mijn schoonzus aan het oppassen was. Hij had gezegd: “Wij gaan samen een cadeautje kopen voor mama.” En zo wilde Fons* dus perse onze zoon meenemen. Toen hij terug kwam was Fons* naar de zolder gegaan met een tas en toen hij beneden kwam had hij gezegd; “Zo die zijn verstopt die vind ze nooit”… Hij had zelf echter nooit de kans gehad om het cadeautje te geven. Ik liep naar de zolder maar ik wist  niet waar ik moest beginnen.. Ik vond het zo waardevol dat Fons* er moeite voor had gedaan. Dat hij perse wilde dat onze zoon mee ging en daadwerkelijk iets had gekocht.. Ik voelde mij enorm speciaal en geliefd..
Die avond moest ik iets anders van de zolder pakken en mijn oog viel op een tas die daar eigenlijk nooit lag.. Ik opende de tas en vond daar een sieradendoosje.. Ik heb met tranen over mijn wangen het uitgepakt.. Hij had oorbellen voor mij gekocht.. Ik zat aan de vloer genageld.. Wat bijzonder voelde dat.. Ondanks dat ik wederom geen ‘gewone’ Moederdag had gehad was dit wel de meest bijzondere en geliefde dag ooit.. De oorbellen zijn tot op de dag van vandaag nooit uit geweest…

Nu we jaren verder zijn merk ik dat Moederdag mij toch elke keer weer raakt. Dat ik het bijzonder vind om mee te mogen maken als moeder. Hoe gezegend ik ben dat ik door alle lange jaren heen kijkend nog moeder heb mogen worden en dat ik voor mijn kindjes mag en kan blijven zorgen. Elk jaar denk ik extra aan de wens moeders en engelenmoeders. Deze dag is en blijft confronterend.

Boos was ik dit jaar toen ik een bericht van school kreeg dat de kinderen niets meer deden maken op school omdat de gezinssamenstellingen zo divers zijn dat het eigenlijk geen doen meer was.. Wie dit besluit heeft genomen kan zich blijkbaar niet inleven in andere situaties. Wat is er mis mee als een kind twee moeders heeft? Een bonus mama of zelfs geen mama meer heeft? Leer de kinderen juist dat er diversiteit is en dat je, hoe dan ook, stil kan staan bij dit gebaar. Je kan het een commercieel ding vinden of wat dan ook maar nu gooi je de deur helemaal dicht. Moederdag kan je op vele manieren vieren maar ik durf hier hard te beweren dat elke moeder ‘teleurgesteld’ is als er helemaal niet bij stil wordt gestaan door de partner of kinderen. En nee, het hoeft niet materialistisch te zijn. Een extra knuffel en kus is al voldoende. Tuurlijk is het leuk om iets van de kinderen te krijgen. Het feit dat mijn kinderen bij oma toch iets hadden geknutseld gaf mij een liefdevol gevoel.

Hoe jij Moederdag wil vieren of juist wilt vermijden is helemaal aan jou. Probeer dit aan andere kenbaar te maken. Wat vind je fijn? Wat wil je wel en niet? Als je als engelen ouder andere kinderen hebt dan wordt er een groot deel al goed gemaakt. Echter zal deze dag ook weer extra stil worden gestaan aan de titel mama die niet elk kind hardop heeft mogen / kunnen zeggen.. Jij bent en blijft mama van je engeltje. Je engeltje maakt jou mama en vergeet niet, hij/zij maakt jou een héle bijzóndere mama..  ❤

Verloren gevecht

Sinds mijn 18de ben ik in bezit van mijn EHBO diploma. Jaar in, jaar uit bezocht ik alle herhalingslessen om mijn niveau op peil te houden. Ik leerde daar zaken die ik hoopte nooit nodig te hebben.. ‘Helaas werd ik een EHBO’er met praktijkervaring…

Die bewuste avond dat Femke* stierf had Fons* haar in de box gelegd om mij en 112 te bellen. Toen ik binnen kwam zag ik haar liggen.. Blauw en levenloos. Instinctief klopte in haar tussen de schouderbladen en legde haar op de grond. Samen met een vriendin begonnen wij met reanimeren..

Via de 112 centralist kregen we tips en trucs te horen. “mond over haar neus en mondje heen zetten en rustig inblazen. Twee vingers op borstbeen en …”.. “oh ja, dat was het verschil met de volwassen reanimatie..” Samen vochten we door…

Heel langzaam kreeg Femke* weer kleur. Ik werd aangemoedigd door familieleden om door te gaan.. Ik kan mij nog goed herinneren hoeveel hoop ik voelde toen ik haar gezichtje ‘roze’ zag worden.. Gek eigenlijk.. want ik wist eigenlijk heel goed dat ze al langere tijd was overleden door haar eerdere gelaatskleur.. En toch.. dat sprankeltje hoop in combinatie met de dichter bijkomende sirenes gaf mij kracht, hoop en doorzettingsvermogen.. Ik moest en zou doorgaan.. Vechten voor mijn kleine meid..

Het feit dat Fons* en ik samen alles gedaan hadden wat in onze macht lag, heeft ons later veel ‘rust’ gegeven. We hadden gevochten voor haar leven. Ik wist vanuit mijn opleiding dat een reanimatie vaak niet succesvol is. Ik heb mijzelf dan ook nooit kwalijk genomen dat ik haar niet heb kunnen redden. Ik ben eerder dus ‘blij’ dat ik nog iets voor haar gedaan heb. Dat ik het geprobeerd had.. Ik had gevochten maar verloren…

De eerste paar keer ging ik met lood in mijn schoenen naar de EHBO lessen. Mijn EHBO vereniging heeft mij enorm geholpen en bijgestaan in het verwerken van deze ervaring. Met hun hulp kon ik mij er weer toe zetten om deel te nemen aan reanimatie oefeningen.. Ik ben 1 op 1 begeleid door instructeurs en heb ook weer de kinder- en babypop gereanimeerd. Pfff.. wat was dat heftig.. Niet zozeer de handelingen zelf triggerde mij maar meer het ‘rollenspel’ er omheen waarbij iemand met paniek in zijn stem binnen komt met een baby die je dan als oefening moet gaan helpen.
We spraken af dat als de babypop gebruikt ging worden ik op de hoogte werd gesteld. Dat hielp mij enorm. En ja.. ik heb in het bijzijn van medecursisten gehuild.. Maar dat vond ik niet erg. Ik schaamde mij niet voor wat ik had meegemaakt. De docent in mij kwam denk ik naar boven.. Andere mochten zien wat zo’n ervaring met je doet. Ik putte er ook kracht uit en wilde er voor andere ook een wijze les van maken. “Als ik het kan bij mijn eigen dochter van 8 weken oud, dan kunnen jullie het ook in het echt’ werd mijn nieuwe insteek. Wat ik toen echter nog niet wist was dat ik een paar jaar later weer een ervaring rijker werd die ik wederom  liever niet had gehad..

Op 4 mei 2015 zag ik meteen aan Fons* dat er iets ernstigs aan de hand was. Door de gasping geluiden wist ik meteen dat zijn circulatie gestopt was. In mijn hoofd ging het meteen; “112 bellen en jij moet van het bed af!” Snel belde ik 112 met mijn mobiel en mijn ouders met de huistelefoon. Ik trok Fons* van het bed af richting het voeteneind en hij kwam met een klap op de grond.
Ik verviel in de oude handelingen. Ik controleerde de hartslag (iets wat destijds al niet meer gedaan werd) en bedacht mij ineens dat dat helemaal niet meer moest. Doordat ik dit wel gedaan had weet ik zeker dat zijn hart het nog deed en dat het probleem voor mijn gevoel in zijn hoofd moest zitten. De 112 centralist gaf aan dat hij op de grond moest worden gelegd. Ik herinner mij nog dat ik geroepen heb; “Dat weet ik, ik ben EHBO‘er!!! Ik startte de reanimatie…

Van een aantal zaken heb ik heel veel last gehad. Het zien en horen sterven van iemand die een paar tellen eerder nog tegen je sprak en je aanraakte is met geen pen te beschrijven.. Dat beeld heb ik jaren niet van mijn netvlies gekregen en heb daar uiteindelijk EMDR voor gehad. Ook het feit dat mijn zoontje, toen 9 maanden oud, wakker was geworden en in zijn bedje was gaan staan en alleen maar ‘papa’ riep heeft mij lang achtervolgt. Zijn kamerdeur stond namelijk open en terwijl ik aan het reanimeren was zag ik hem daar staan roepen..

Het duurde voor mijn gevoel heel lang voordat de ambulance er was.. Toen ze er waren hebben ze het meteen overgenomen en heb ik mijn zoontje uit bed gehaald. Familieleden belden mij op omdat ze een ambulance voorbij zagen komen. .. De woorden; “ze zijn met Fons* bezig..” was genoeg om hen mijn kant op te laten komen..

En weer was ik een reanimatie ervaring rijker.. De reanimatie zelf vond ik deze keer minder heftig dan het zien sterven van iemand. Weer ervaarde ik dat ik onder leiding van adrenaline kon doen wat ik moest doen.. Vechten.. Proberen een leven te redden.. Wederom verloor ik het van de dood…

Ook nu weer werd ik goed opgevangen door mijn EHBO vereniging en bleef ik als EHBO’er de oefenavonden volgen. Na een tijdje besefte ik dat ik mijn ervaringen wilde omzetten in iets positiefs. In 2019 volgde ik daarom de opleiding tot instructeur EHBO van het oranje kruis en sindsdien geef ik EHBO lessen bij mij op school. Het geeft mij enorm veel voldoening om mijn eigen ervaringen met andere te delen en studenten de EHBO handelingen aan te leren waarvan ik hoop dat ze de geleerde kennis nooit hoeven toe te passen.. Mocht het in hun leven toch ooit voorkomen, dan hoop ik dat ze het geleerde kunnen inzetten en het gevecht kunnen aangaan zodat zij een kans hebben om de dood te verslaan. Ik zou iedereen willen aanraden om minimaal een reanimatiecursus te gaan doen. De dood is in veel gevallen niet te verslaan maar áls je het gevecht wel kúnt aangaan, dan zal dit zeker bijdrage in je verwerking van de situatie.. Geloof mij, iets doen is beter dan toekijken..

Gevecht tegen doodsangsten

Ondanks dat ik mij zorgen maakte over Femke’s* gezondheid kan ik mij niet herinneren dat ik in de tijd echt angst heb gekend. Angst voor dat wat eeuwig is en niet op te lossen is.. de dood.

Na Femke’s* dood had ik ervaren dat in 1 seconden je leven helemaal op zijn kop kan staan. Dat wat je nu voor lief en voor vanzelfsprekend aan neemt niet zo van zelfsprekend is. De nieuwe morgen is er niet voor iedereen..

Deze ervaring gaf mij vreselijke angsten. Deze angsten werden extra gevoed door de verhalen van o.a. lotgenoten. Ook de meerdere miskramen zorgde voor angsten die ik niet met een pen kan beschrijven. Het ware letterlijk en figuurlijk doodangsten. Ik heb de dood van zo dicht bij gezien en ervaren dat je deze angsten niet weg kunt redeneren.

Wat ik nodig had was een luisterend oor en iemand die mij begreep. Ik had niets aan de goedbedoelde adviezen en kansberekeningen. Ik werd na Femke’s* dood begeleid door een vaste gynaecoloog. Deze arts had naast de routine controles ook oor en oog voor mijn gedachtes. Als ik niets vertrouwde mocht ik altijd bellen of komen. Ik mocht zelfs ooit op eerste kerstdag naar het ziekenhuis komen omdat ik minder leven meende te voelen. Ik mocht direct komen en ik werd gerustgesteld. Alles was nog oke.. Ook als ik tijdens controles mijzelf bang had zitten maken met zaken die ik gehoord of gelezen had stelde ze mij gerust. Als ik dat wilde kon ik aanvullende onderzoeken laten doen. Niet omdat de arts dacht dat er iets was, maar puur om de dokter haar woorden kracht bij te zetten zodat ik beetje bij beetje mijn vertrouwen in een goede zwangerschap kon gaan op bouwen.  Ze ging ook met mij mee om mij in te leiden met 38 weken. Er was geen medische (lichamelijke) reden voor de inleiding maar ik wilde niet het risico nemen om onnodig lang te wachten (ik had namelijk al vele verhalen gehoord van kinderen die overleden in de laatste 3 weken van de zwangerschap) Ze luisterde naar mij zorgen en handelde daar naar..

Ook de kraamzorg dacht met ons mee. Ik had gevraagd om een kraamhulp met ervaring en om iemand die wist wat te doen met mijn angsten. Ik had geen behoefte aan iemand die mijn angsten zou weg redeneren of mij zou proberen om te praten. Ik had iemand nodig die mij begreep. Gelukkig kreeg ik een top verzorgster. Het moment waarop we samen in het kraambed hebben gehuild om Femke’s* verhaal zal ik nooit vergeten. Ze hielp mij met weer een stukje verwerking..

Iets waar ik ook niet zonder had gekund was de baby sensormat. Deze mat meet de (ademhalings)beweging van de baby en geeft een alarm als de baby 10 seconden niet ademt.
De eerste maanden hebben alle kinderen op mijn kamer gelegen. De sensor gaf een knipperlichtje af als alles oke was. Ik sliep op dat lampje. Tuurlijk controleerde ik nog steeds of ze ook daadwerkelijk echt ademende maar naarmate de tijd verstreek ‘vertrouwde’ ik steeds meer in het apparaat en kon ik langzaam maar zeker beter slapen.

Dat vertrouwen is denk ik het enige wapen wat je hebt tegen de doodsangsten. Je moet leren dat het ook goed kan gaan. Ja, je weet dat het in één seconden afgelopen kan zijn en nee je komt er nooit volledig van af maar tijd en positieve ervaringen zijn het enige wat helpt. Ikzelf ben heel erg blij geweest met de technische ondersteuning die ik vond in de babysensor.

Praat over je angsten. Je bent niet ‘gek’ of overbezorgd. Het belangrijkste uit je leven is weggenomen en dan is het niet gek dat je deze angsten voelt. Laat mensen het niet bagatelliseren of jou het gevoel geven dat je overdrijft. Zoek waar nodig ‘professionele‘ hulp. Deze hulp kan zowel menselijk als mechanisch zijn. Als jij er maar een ‘goed’ gevoel bij hebt. Het moet jouw helpen om te leren omgaan met deze angsten en hopelijk kunnen ze de tijd overbruggen waarin je nieuwe positieve ervaringen opdoet die je beetje bij beetje het vertrouwen doen laten teruggeven.

Liefde overkomt je

Door de dood van Femke* en ons levensverschil hadden Fons* en ik het er samen al eens over gehad. Wat als er iets zou gebeuren waardoor één van ons alleen verder moest? We wilde beide dat de andere weer gelukkig zou worden. Dat de andere niet alleen zou blijven zitten.. We hadden het samen besproken maar ik had er eigenlijk nooit rekening mee gehouden dat het er ooit van zou komen..

Als je mij toen had gezegd dat ik binnen een jaar weer een vriend zou hebben dan had ik je voor gek verklaart en was ik waarschijnlijk heel erg boos op je geworden..

Ik had ik het al twee keer eerder gezien. Dat mensen die een partner verliezen opnieuw liefde kunnen vinden. Wat ook ‘opvallend’ was, was dat beide nieuwe relaties bekende/vrienden waren van de overleden partners. Ik denk dat dat mede heeft bijgedragen aan het vinden van nieuwe  liefde. Doordat je verleden, verdriet en gemis al bekend is bij de ander, schept dat eerder een band. Je kan er samen beter over praten en langzaam groeit die band tot meer. Dit alles gebeurde bij mij ook..

Via een dorpsgenoot leerde ik mijn huidige man kennen. Ik wist al wel wie hij was. Zijn zus was getrouwd met een vriend van Fons*. Hij woonde ook in ons dorp. Door de maanden heen werden we steeds meer bevriend en begonnen de gevoelens ook van mijn kant te komen. Wat ik wel direct eerlijk heb gezegd was; “ik wil uitzoeken of dat ik het leuk vind dat ‘jij’ op de bank ziet of dat er weer ‘iemand’ op de bank zit’. Als je je partner verlies dan leer je naast verdriet en gemis ook eenzaamheid kennen. Die eenzaamheid komt elke dag terug.. Toen mijn huidige man vaker over de vloer kwam wilde ik zeker weten dat ik gevoelens voor hem had en niet enkel mijn ‘eenzaamheid’ wilde vullen..

Naast die vraag voelde het allemaal heel erg dubbel. Was ik ál verliefd geworden? Kan dat? Mag dat? Ik vond het fijn om weer iemand om mij heen te hebben maar ging ik niet te snel? Wat zou Fons* hebben gevonden? Ik realiseerde mij wel meteen dat ik en Fons* niet uit elkaar waren gegaan omdat de liefde op was. Ik hield van twee mannen en omdat mijn huidige man dat ook accepteert is het denk ik allemaal wat sneller verlopen.

In het begin hielde we het ‘geheim’. Niemand wist dat we aan het daten waren. Het voelde alsof ik vreemd aan het gaan was. Dat hij stiekem op bezoek kwam en niemand het mocht zien. Als ik terug kijk had dat gevoel drie oorzaken denk ik. Één dat ik zelf nog worstelde met de vraag; ‘mag en kan dit al?’ Daarnaast wilde ik mijn naasten geen ‘verdriet’ doen en tot slot zat ik niet te wachten op nare opmerkingen van andere mensen.

Tijdens een carnavalsfeest flirtte mijn huidige man met mij en dat was andere opgevallen. Helaas vond iemand het nodig om dit flirtgedrag en mijn reactie daarop (ik wees het niet af..zucht..) wereld kundig te maken. Er werden zelfs de volgende dag mensen gebeld om te vragen; ‘Heeft Noëlla een nieuwe vriend?” Ik neem het deze persoon nog steeds kwalijk dat ik niet zelf heb kunnen kiezen wanneer ik mijn gevoelens en nieuwe relatie wereld kundig wilde maken. Ik merk dat als ik aan deze persoon denk de minder leuke Noëlla zelfs weer boven komt; “wacht maar, ooit pak ik je terug’ komt dan bij mij op.. Gelukkig blijft het bij een gevoel 😊 en weet ik wel beter..

Omdat er geruchten de wereld waren in geslingerd besloten wij om onze naasten te vertellen van onze relatie. Ik weet nog hoe ik met knikkende knieën vrienden en familie belde. Ze hadden ook al een vermoede gehad maar de meeste reageerde heel goed. Sommige ‘schrokken’ niet zo zeer van het feit dat ik een relatie had maar meer met wie omdat beide mannen niet zo veel gemeen leken te hebben.. Ik snakte enorm naar goedkeuring. Gelukkig kreeg ik die van de meeste. Wat ik altijd onthouden heb waren de woorden; ‘Liefde overkomt je’ Dat vond ik zo’n krachtige alles omvattende woorden.. Want zo was het.. Ik had geen advertentie gezet of was er niet naar op zoek geweest. Gezelschap ja, maar ik was niet opzoek naar de liefde. Dat ik die zo snel al weer vond was inderdaad iets wat mij overkwam.

Voor lotgenoten hoop ik ook dat je, als jij er voor open staat en het wil, nieuwe liefde kunt omarmen.
Een nieuwe liefde betekent niet dat je je overleden partner vergeet of verraad. Ook al zal je dit in het begin zeker wel voelen.. Het feit dat Fons* en ik dit samen besproken hadden voelde voor mij later als een soort van ‘goedkeuring’ van zijn kant. Ik raad iedereen dan ook aan om ook dit soort zaken te bepreken. Het helpt diegene die door moet in het leven verder geloof mij.. Je kunt als weduwe van meer dan één man houden. Zeker als je nieuwe partner open staan voor het gemis dat er altijd zal zijn en het gat dat hij niet volledig kan opvullen, hoe sterk de nieuwe relatie ook is. Liefde is op zijn krachtigst als hij sterk is in voor- en tegenspoed..

Goed praten

Het overlijden van een dierbare is altijd heftig. Het valt mij op dat we de toedracht rondom het overlijden op een of andere manier ‘verzachten’ door dingen ‘goed te praten’ of nóg ergere situaties te bedenken en dan tegen onszelf te zeggen; ‘’Het had nog veel erger geweest als of gelukkig dat het zo en zo was want anders…”

Men zegt dat het rouwen moet bestaan uit vier door elkaar heen lopende taken. Je moet het verlies aanvaarden. Je moet de pijn die het met zich meebrengt accepteren en benoemen en je proberen in te stellen op de verandering die de dood met zich meebrengt en tot slot moet je de draad van het leven weer opnieuw oppakken..

Ik denk dat dit ook hoort bij het rouwproces al zou ik zo niet weten in welke ‘fase’ dit dan hoort.
Toen ik lotgenoten leerde kennen viel het mij dus op dat we dit allemaal doen en dat ons ‘goed praten’ soms juist tegenover gestelde is als we de situaties onderling deden vergelijken.

Zo gaven Fons* en ik aan dat wij ‘blij’ waren dat Femke* bij ons thuis was overleden. Dat ze niet bij opa en oma logeerde op het moment dat ze stierf. Lotgenootjes die ik sprak waarvan het kindje niet thuis was overleden gaven aan juist ‘blij’ te zijn dat het niet thuis was gebeurd. Dát hadden ze pas erg gevonden…

Ik denk dat je dit doet om de pijn die al zo intens is te ‘verzachten’. Je wil als ouders graag weten of je kindje heeft geleden. Het was voor Fons* enorm heftig dat Femke* in zijn armen is gestorven. Hij voelde zich daar enorm schuldig over. En toch vonden wij het ook ergens juist een ‘geruststelling’. Dat als Femke* die avond hoe dan ook zou komen te overlijden dat ze dan ‘gelukkig’ wel in papa zijn armen lag en niet alleen in een groot bedje met niemand om haar heen.. Wederom, je praat het meest zwarte scenario in je gedachte om naar een ‘grijs’ scenario. Uiteraard wordt de pijn niet minder maar ergens helpt het wel in je proces.

Ook Fons* zijn overlijden deed ik en mijn naaste familie ‘verzachten’. Fons* stierf plotseling en volgens de artsen heeft hij er zelf niets van gemerkt / geen pijn gehad. Dat heeft mij enorm ‘getroost’. Hij zei altijd zelf dat hij een ziektebed niet aan zou kunnen. Ook andere mensen gaven aan dat Fons* een ‘mooie dood’ had gehad al was het 50 jaar te vroeg…

Als Fons* zou hebben geleden dan zou ik dat erger hebben gevonden denk ik. Echter realiseer ik mij ook dat ik geen ervaring heb met bijvoorbeeld een ziektebed en kan daar dus niet over praten. Ik wil ook zeker situaties van andere niet minder of juist zwaarder maken. Ik zeg altijd ieder leed is leed en het is geen ‘wedstrijd’ wie het het zwaarste heeft. Ik merk dat ik er wel eens moeite mee heb als mensen hun eigen leed vertellen en dan ‘schrikken’ en iets in de trant van ‘Ik heb lang niet zo veel meegemaakt als jij’ zeggen. Ieder huisje heeft zijn kruisje en iedereen moet er mee zien om te gaan op zijn / haar manier.

Ik zelf heb het ‘goed’ praten van de situaties nooit als vervelend ervaren. Het leerde mij relativeren en met de situaties te dealen. Probeer niet te hard voor jezelf te zijn als je merkt dat je ook situaties ‘goed’ praat. Probeer je ook niet onzeker te voelen als je merkt dat andere juist een tegenover gestelde bedenken als erger scenario. Geen enkel geval is 100% gelijk. Elke sterfgeval is heftig en zal je de rest van je leven bij je dragen. Probeer de situatie dus dragelijk te houden en als ‘verzachten’ daarbij helpt moet je dat zeker doen. Blijf je gevoelens bespreken. Het heeft mij enorm geholpen om de sterfmomenten met andere te bespreken. Samen bespraken we dan ook de ‘andere scenario’s” en dat hielp. De gebeurtenis zelf wordt dan ook beetje voor beetje verwerkt. En zo sta je stap je voor stapje weer een beetje op..