Voor altijd klein

Femke* was pas 8 weken oud toen ze stierf. Ze is en blijft vandaag de dag nog steeds mijn kleine meid. De tijd vordert gestaag maar groeit je engeltje in gedachte met je mee?

Als ik aan Femke* denk, denk ik altijd aan haar als baby. Aan hoe ze was. Echter, als haar geboortedag nadert dan veranderd dat ‘ineens’. Dan gaat mijn brein snel rekenen en zie ik haar als grotere meid. Afgelopen Augustus zou ze 11 zijn geworden.. Ik zie dan een meid met halflang haar, een soort grotere versie van haar zusje nu. Het beeld / het gezocht is echter vaag. Alsof ik haar zie door folieglas. Mijn brein weigert een ‘reconstructie’ te maken van haar gezicht. Ik bedenk mij wat ik voor haar gekocht zou hebben. Wat vinden meiden van 11 leuk? Ik probeer dit te vertalen naar een presentje voor op haar graf..

Ik vind het bijzonder dat meerdere lotgenoten dit zo doen. Dat ze hun engeltje als baby blijven zien maar dat dat één periode per jaar veranderd. Mij is wel eens gevraagd of ik een tekening van Femke* zou willen hebben waarop ze door gespecialiseerde mensen ouder is gemaakt. Alsof ze dus wel ouder heeft mogen worden. ..Nee. ..Dat wil ik niet. Femke* is en blijft voor mij een baby. Op haar geboortedag wordt je even terug op de tijdlijn gegooid waardoor je gaat rekenen maar ik wil geen beeld creëren dat niet realistisch is. Ik zal nooit weten hoe ze er nu uit zou hebben gezien. Dat wazige beeld is voor mij genoeg.

In Spanje hebben Fons* en ik wel ooit een tekening van Femke* laten maken. Het idee was dat de artiest een bestaande foto natekende zodat we een soort schilderij van haar hadden. Het werd een prachtige tekening en je herkent Femke* er in maar toch was ze het ook weer niet. Dit beeld wat werd getekend was niet echt. Alle foto’s die we van haar hadden kende we en er komen nooit geen foto’s meer bij. Nu wel. Dat gaf een heel raar en onrealistisch gevoel. Er werd iets gecreëerd van onze dochter wat niet kon. Het was alsof valse hoop werd gegeven of zo.. Nee, mijn meisje is en blijft voor altijd klein..

“ons kindje zou nu x jaar zijn” is en blijft elk jaar weer confronterend en bij elk jaar horen daar de standaard vragen bij. Hoe zou je er nu uitzien? Wat zou je leuk hebben gevonden? Wat zouden we als kinderfeestje hebben gedaan? Deze vragen worden elk jaar weer niet beantwoord. Dat feit went wel elk jaar een beetje meer. Of jij je engeltje wel of niet ‘laat meegroeien’ is heel persoonlijk.  Heel cliché maar er is geen goed of fout. De omgeving kijkt er misschien heel anders naar maar maak dit bespreekbaar. Zeker in de periode rond de geboortedag kan praten over dit stukje verdriet heel erg helpen.  Elk jaar ‘geniet’ ik ook een beetje op haar geboortedag.  Heel even fantaseer ik over haar als 11 jarige en voel ik mijzelf trots dat zij mij mama heeft gemaakt. De lach en de traan vechten die dag om de eerste plek. Op de sterfdatum wint de traan, maar op de geboortedag wint elk jaar de lach een beetje meer..

Vakantie met verdriet

Iedereen zal het wel herkennen. Als de vakantie is aangebroken is het ‘vakantiegevoel’ er niet meteen. Men moet vaak nog even ‘afschakelen’. Vakantie is voor iedereen belangrijk. Het is een mooi moment om samen met je gezin / geliefde / familie door te brengen en (weer) te beseffen wat nu echt belangrijk is in het leven. Als je onlangs verlies hebt ervaren dan snakt je lichaam naar ontspanning maar zelfs een vakantie kan je deze ontspanning haast niet geven. Het vakantiegevoel is heel ver te zoeken…

Na Fons* zijn dood heb ik het er lang moeilijk mee gehad dat wij nooit met ons 3e op vakantie zijn geweest. We zouden met Femke* een weekje weg gaan maar ze stierf daarvoor. Begin juni 2015 zouden Fons*, onze zoon en ik naar Centerparcs gaan.. Deze vakantie heeft Fons* nooit gehaald.

Als weduwe / engelenouder sta je soms verbaast van je eigen kracht (of koppigheid). Begin juni 2015 ben ik toch met onze zoon naar Centerparcs geweest. Mijn motto was ‘Ik moet nu alles alleen gaan doen en daar horen vakanties ook bij”. Mijn omgeving vond het niet verstandig. Het was allemaal nog zo vers en mijn zoon was net 10 maanden oud. Hoe harder dat mensen dat riepen hoe meer ik de drive voelde om mijzelf te bewijzen. Ja ik kan dit!! Ik stortte mij compleet op de voorbereidingen zodat ik deze 3 dagen goed vooruit kon. Ik weet nog goed dat bij het uitpakken van de auto er van alles fout ging. Ik moest uiteindelijk met Maxi-Cosi op de bagagedrager, mijn zoon in het kinderzitje voor, 3x op en neer naar de parkeerplaats fietsen. Ik baalde maar ik verbaasde ook mijzelf. “ach er zijn ergere dingen en ik heb de tijd”.. werd sinds toen een belangrijke pijler in mijn leven..

Toen mijn zoon de eerste avond in bed lag kwam daar dan toch de gevreesde bom.. Ik heb gehuild vanuit mijn tenen. Het verdriet, het gemis en de eenzaamheid kwamen er in alle hevigheid uit. Op de vloer van het huisje heb ik gelegen van verdriet. Het hielp mij echter ook. Het gaf mij gek genoeg ook kracht. Ik kan dit! Ik moet dit! Ik heb geen keus! Ik raapte mijzelf op en de volgende dag  kwamen mijn ouders en mijn broer met zijn gezin om gezamenlijk te gaan zwemmen. Mijn zoon genoot zichtbaar. Zijn glimlach gaf mij telkens weer kracht op door te gaan.. Ik moest en zou hem zo’n normaal mogelijk leven laten leiden.

Ook de zomervakantie in 2015 hadden we al geboekt. Samen met mijn ouders zouden we naar Spanje gaan. Al snel besloten we dat we toch zouden gaan. We boekte onze kamers om zodat we nu samen 1 kamer hadden wat het voor mij makkelijker maakte om mijn zoon te verzorgen. De vakantie ging met vallen en opstaan. Ik en Fons* waren al meerdere keren samen op deze plek geweest en nu was ik er met onze zoon maar zonder hem.. Op een avond wilde ik naar ‘ons’ strandje. Even alleen daar zitten.. Opa en oma namen mijn zoon mee en ik ging daar zitten… Ik denk dat dit een van de weinige keren is geweest dat ik hardop tegen Fons* gepraat heb.. Ik was bijna alleen en niemand verstond mij daar toch.. Achter mijn zonnebril liepen de tranen over mijn wangen en daar zag ik langzaam de zon ondergaan.. Ik heb daar mijn gevoelens opgeschreven en ik voelde mij langzaam aan lichter worden. Dit was ons plekje geweest en ik haalde daar uiteindelijk kracht uit. Hier op dit zelfde strand bespraken wij onze liefde, zorgen en wensen. Diezelfde wensen bleven in mijn hoofd hangen. Ik ging hoe dan ook er voor zorgen dat ik ‘onze’ wensen zo veel mogelijk in vervulling liet gaan.. Schouders er onder en weer door..

Als ik op vakantie ga neem ik altijd een foto van Fons* en Femke* en een kaarsje of vlindertje mee. Ik plaats deze dan op een mooi plekje ter nagedachtenis aan hen. Andersom neem ik altijd een souvenir mee die ik op het graf kan zetten. Zo verbind ik mijn vakanties altijd met hen die ik mis en thuis ‘achterlaat’.

Als ik terug kijk op al mijn vakanties dan kan ik alleen maar blij zijn dat ik toch de stap heb genomen. Ja het was heel moeilijk.. Je voelt je ‘bekeken’ omdat je het idee hebt dat iedereen aan je ziet dat je het zwaar hebt.. Dat je ogen gezwollen zijn van verdriet en dat je je eenzaam voelt zonder partner..
Als jij twijfelt of je wel of niet moet gaan (even Corona niet meegerekend) zou ik je willen adviseren om te gaan. Het feit dat je even uit je eigen bubbel weg gaat zal je goed doen. Het verdriet gaat toch met je mee waar je ook gaat of staat. Dan kun je net zo goed nog iets van afleiding zoeken.  Zoek mooie plekjes op die op dat moment bij je gevoel passen. Een mooie zonsondergang of landschap doet het altijd goed. Plaats daar een klein symbolisch item van je verloren geliefde. Dat verbind de plek met je gevoelens en hem/haar die je mist.

Besef wel dat je ‘vakantiegevoel’ er niet meteen is of wellicht helemaal niet komt. Dat is niet erg. Het kunnen huilen, lichamelijke beweging en de andere omgeving werken beetje bij beetje helend.

Ik hoop dat je, ondanks je verdriet en gemis, toch een mooie zomer tegemoet kunt gaan. Je engeltje zit en blijft altijd in je hart. Hij/zij reist  met je mee waar jij ook heen gaat.. altijd…en overal..

Gedurende de zomervakantie worden er geen verhalen  gepubliceerd.
Vanaf 2 september a.s. ga ik weer vol inspiratie aan de slag met het schrijven van verhalen.
Alle (naasten van) lotgenoten wil ik via deze weg een mooie en bijzondere zomer toewensen.
Xxx Noëlla

Ramptoerisme

Afgelopen dinsdag kreeg ik een filmpje doorgestuurd.. Het filmpje waar heel Nederland (terecht) van gruwelt.. Je vraagt je af hoe iemand het in zijn hoofd haalt om i.p.v. hulp te gaan verlenen, zijn telefoon te pakken en een zwaargewonde man te filmen.. Sensatiezoeker? Mediageil? Menselijke aard? Of gewoon een vorm van ramptoerisme.. ?

Uiteraard is mijn rugzak op geen enkel punt te vergelijken met wat er recent is gebeurt maar ik heb ik het verleden ook het gevoel gehad dat ik ‘ramptoeristen’ aantrok.

Na Femke’s* dood waren er mensen die ik voor haar dood zelden sprak en nu ‘ineens’ heel erg betrokken wilde worden. Ze stuurde mij veel berichtjes en kwamen later zelfs ook op de koffie. Zoals eerder aangegeven bleven in het begin veel mensen weg maar deze mensen waren er wel (snel). Ik vond dat prettig… Ja vond.. want niet veel later werd ik via via gewaarschuwd dat deze zelfde mensen ‘overal’ op de koffie gingen en dan vertelde hoe het met de moeder van Femke* ging.. Waar het meisje aan was dood gegaan etc… In het begin wilde ik het niet geloven. Dat doen mensen toch niet? Je in de ogen kijken, samen met je huilen om vervolgens je hele hebben en houden bij andere te verspreiden?.. Nee toch? Toen ook Fons* thuis kwam dat ook hij door weer andere mensen was gewaarschuwd dat deze mensen het toch deden, barste de bom.. Ik voelde me zo vreselijk verraden. Ik werd op mijn meest kwetsbare periode in het leven voor de gek gehouden… Er waren mensen die op de koffie kwamen zodat ze ‘een goed verhaal’ hadden als ze weer naar de volgende koffietafel gingen.. Ik heb daarna direct alle contact verbroken. Ik was zo afgebrand, teleurgesteld en radeloos. Ik werd hierdoor veel stiller in het delen van verdriet. Dat was privé. Ik had veel privé zaken gedeeld en die lagen zover ik wist op straat.. Nee, dat niet meer…

Ook na Fons* zijn dood kreeg ik een berichtje van iemand die ik jaren niet had gezien of gesproken. In eerste instantie vond ik het lief. “Wat fijn dat ze aan mij denkt en wat laat weten”. Niet veel later gaf ze aan dat ze wilde afspreken.. Ik sloeg na dat bericht helemaal dicht. Ik kreeg letterlijk en figuurlijk een de-ja-vu. “Oh weer zo’n ramptoerist die een verhaal voor aan de koffietafel zoekt!” ging er door mij heen. Ik ging in één klap heel anders naar dit contact kijken. Ik heb aangegeven dat ik er geen behoefte aan had. Dat was meteen het laatste contact met haar wat ik had gehad.

Als ik er op terug kijk vind ik het heel spijtig dat ik er na Fons* zijn dood meteen van uit ging dat het “weer zo’n ramptoerist” was. Ik zal nooit weten of dat dit zo was ja of nee. Het heeft mij ook laten zien hoeveel ervaringen uit het verleden met je kunnen blijven doen. Door de ervaring na Femke* ‘projecteerde’ in deze op de nieuwe situatie. Begrijpelijk natuurlijk maar alles behalve wenselijk. Ik gooide een deur dicht die wellicht een heel mooi en warm contact had kunnen opleveren.

Het praten over aangrijpende zaken / andermans leed is menselijk. De gebeurtenissen van deze week laat dat maar weer eens zien.  Het is goed dat we ons realiseren wat dit gedrag bij de ander teweeg kan brengen. Of het nu om een roddel gaat of feiten het is pijnlijk voor alle betrokkenen. Ik vind het belangrijk dat we ons gaan beseffen wat we in deze maatschappij aan het doen zijn. Dat we schijnbaar zo’n honger hebben aan sensatie dat we niet meer aan de betrokkenen denken. Ik denk dat we allemaal onszelf in de spiegel moeten aankijken en onszelf moeten afvragen wat wij als individu hiertegen kunnen doen. Het antwoord is denk ik heel simpel. Gevoelige informatie voor jezelf houden. Wat in vertrouwen wordt gedeeld daar laten waar het is geland; tussen je eigen oren! Video’s niet doorsturen als je ze krijgt.. Allemaal ‘simpele’ handelingen die, uiteindelijk, deze vormen van ramtoerisme tegen zullen gaan.

Als engelenouder / weduwe ben je zo enorm kwetsbaar. Het zou niet zo mogen zijn dat jij dan jezelf moet afvragen wat de motieven van die ander zijn. Ik merk zelf dat ik een stukje vertrouwen in mensen ben verloren in de tijd na Femke’s* dood. Mensen die ik niet goed genoeg kende krijgen niet meer de echte Noëlla te zien. Ik merk dat ik mijzelf veel minder kwetsbaar durf op te stellen. “Ramptoerisme” moeten gaan beseffen dat ze er echt kwaad mee doen als dit soort zaken uitkomen. De gevolgen blijven jaren doorspelen.

Ik hoop dat het jou als lotgenoot niet overkomt. Je zou niet met argusogen moeten kijken of dat je bezoek uit oprechte interesse bij je aanschuift of niet. Toch wil ik je adviseren om je voelsprieten aan te zetten. Twijfel je? Voelt het niet goed? Stop er dan direct mee! Ik gun namelijk niemand het gevoel dat het bij mij teweeg heeft gebracht.

Je kunt beter weinig maar oprecht contact hebben dan veel en misleidend contact….

Ik lach, mag dat wel?

Wanneer het voor de eerste keer gebeurde weet ik niet meer.. De eerste keer dat ik na Femke’s* dood weer echt lachte om iets.  Dat ik merkte dat mijn steen, die al maanden in mijn maag zat, even werd verlicht. Dat er heel even van binnen een lichtje ging branden van plezier.. Ik lachte oprecht..
Huh? Mag en kan dat wel?

Wat ik mij nog wel heel goed kan herinneren is het gevoel wat mij daarna overviel. Ik werd overvallen door schuldgevoel. Ik was ‘pas’ engelen-mama geworden en ik lachte! Dat kan toch niet! Dat mag toch niet!! Hoe kon ik dat maken?! Wat zou Femke* of andere mensen wel niet denken als ze mij zagen?! Nee,  lang genoten van dit ‘ontspannen’ momentje deed ik niet..

Als andere in mijn bijzijn lachte dan kookte ik van woede. Hoezo ging de wereld door? Hoezo konden deze mensen lachen? Er was nog niet zo lang geleden een kindje begraven en hier werd plezier gemaakt?! Natuurlijk kijk ik daar vandaag de dag anders tegenaan maar zo voelde het nu eenmaal.

Als andere mensen lachte voelde ik mij nog eenzamer dan dat ik al deed. Ik wilde daar ergens ook bij horen of zo. ‘Stond ik maar in hun schoenen, dan had ik geen kind verloren en nu niet met deze intense emoties rondgelopen’. “Waarom moest mij dit overkomen” overviel mij steeds op z’n moment. Ik zat op zo’n moment gevangen in mijn eigen hoofd. Er was geen buitenwereld en ik sloot mijn zintuigen af voor alles wat er om mij heen gebeurde. Ik voelde mij hierdoor enorm eenzaam. Ik probeerde voor de buitenwereld niets te laten merken. Het was mijn ‘vloek’ en ik moest die zien te dragen.

Uiteindelijk ‘betrapte’ ik mijzelf dus op het feit dat ik ook oprecht lachte. Ik heb mijzelf echt heel lang schuldig gevoeld. Ik voelde mij een slechte moeder. Het duurde best lang voordat ik mijzelf realiseerde dat dit juist een goede stap voorwaarts was. Dat er meer was dan rouwen alleen.. Ik sprak mijn schaamte en schuldgevoelens niet naar andere uit. Dat had wel moeten doen omdat ik dan vermoedelijk wijze raad had kunnen ontvangen. Ik had het nodig om te horen dat ik mij zo niet hoefde te voelen…

Wat ik ook moeilijk vond was het weer uitkijken naar afspraken of uitjes etc. Ook hier weet ik niet wanneer ik dit weer ging doen, in ieder geval maanden na haar dood. Ik voelde mij wederom schuldig. Achteraf ben ik blij dat ik deze stap toch heb durven zetten. Dat ik weer buiten kwam.

Ik denk dat elke lotgenoot dat gevoel herkent; thuis is je wereld al groot genoeg. Naast het rouwen en verdriet past helemaal geen samenleving. Echter is het verstandig om, als jij er aan toe bent, diezelfde samenleving weer op te zoeken. Begin klein. Ga bij een goede vriendin/familielid op bezoek. Plan je bezoek bij voorbaat in zodat je controle houd over de situatie. Geef je wensen aan bij diegene waar je op bezoek bent. Zijn er bijvoorbeeld ook jonge kinderen aanwezig en vind je dat moeilijk? Geef dit dan aan. Ik weet zeker dat je vriendin daar begrip voor heeft en dat er iets te regelen valt.

Merk op wanneer je lacht. Weet dat ‘je schuldig voelen’ normaal is maar realiseer je ook dat je je niet zo hoeft te voelen. Ik weet zeker dat jouw engeltje wilt dat je de draad van het leven weer langzaam oppakt. Elke lach, hoe klein ook, geeft een vonkje energie. Dat ene vonkje is genoeg om langzaam maar zeker het vuurtje van het leven weer aan te stoken. Dat zelfde vonkje geeft je energie om alles van een andere kant te bekijken. Dat je juist een hele sterke mama / partner bent als je naast je rouwverwerking ook ruimte maakt voor al het andere om je heen.

Nogmaals, doe het voorzichtig en volledig op je eigen tempo. Laat je niet overhaasten door welbedoelde adviezen van andere. Je voelt wanneer je er aan toe bent. Je beseft dat je weer een beetje naar dingen uit gaat kijken. Pak deze kleine momentjes met beide handen aan en probeer over je gevoelens te blijven praten. Geef je emoties de vrije hand want achter elke traan schuilt een glimlach van herinnering….

Obductie

Als je geliefde plotseling overlijd wil je heel graag weten waarom. Wat is er gebeurd? Had ik het kunnen voorkomen? Heeft hij/zij geleden? Is het erfelijk? En ga zo nog maar even door. Kort na het overlijden moet je dan een keuze maken.. Ga je hem/haar laten onderzoeken?
Bij zowel Fons* als Femke* koos ik voor het laatste.. Hoewel wij bij Femke* niet direct een keuze hadden.

Door justitie werd bij Femke* bepaald dat er onderzoek moest gebeuren. (Door de eerder benoemde falende NODO procedure) Ik wilde heel graag weten wat er met haar was gebeurd maar het feit dat wij hier geen invloed op hadden vond ik moeilijk. Ze werd dus meegenomen en de volgende ochtend kregen wij te horen dat er geen obductie was gedaan. Het was zaterdag avond en er waren meerdere onderzoeken vanuit justitie gaande en Femke* moest wachten. Er werd besloten dat zij een ‘total body scan’ zou krijgen. Op deze scan werden geen andere zaken waargenomen dan zuurstof schuld in de longen. Dit was kenmerkend voor wiegendood kinderen. Toen waren wij aan zet; wilde wij haar wel of niet nog extra laten onderzoeken..? Wij wisten niet wat wij moesten doen. Wij besloten om de huisarts te bellen. Hij kwam bij ons langs en vertelde ons wat het verschil was tussen de scan en de obductie en wat we konden verwachten als we Femke* weer te zien kregen… Een obductie zou meer uitsluitsel kunnen geven dan de scan. Na de uitleg zijn we samen even naar buiten gelopen en hebben alle voor en tegens tegen elkaar afgewogen. Ze was nog zo klein.. moesten we haar dit ‘aandoen’? Het klinkt allemaal zo ‘luguber’.. De huisarts raden ons aan om het te doen. Hij kon het weten. En zo werd besloten dat we dit toch wilde laten doen.

Toen ze thuis kwam schrok ik toch wel een beetje van de pleisters op haar borstje. Je weet wat ze gedaan hebben maar toch overviel mij het. Spijt heb ik nooit gehad omdat het ons veel ‘rust’ heeft gegeven dat we weten waaraan ze was overleden. Ook al is wiegendood nog steeds een soort van raadsel, ze was niet verstikt en er waren geen dodelijke erfelijke zaken gevonden wat een brusje in de weg zou staan. Ze had niet geleden. Dat was voor ons zo belangrijk om te horen.. Dat is voor elke ouder zo’n enorme ‘geruststelling’.. De dood zelf was al erg genoeg…

Toen Fons* plotseling overleed kreeg ik weer de vraag.. Ik moest het nu echter alleen beslissen. Gelukkig was er familie aanwezig en ik besprak het met hen. Ik wilde graag dat de familie er ook achter zou staan. Omdat Fons* mede besloot om Femke* te laten onderzoeken besloot ik om ook Fons* te laten onderzoeken.. En zo werd ook Fons* opgehaald om naar het ziekenhuis te gaan..

Één dag later kwamen de eerste uitslagen via Fons* zijn huisarts binnen. Helaas had ik helemaal geen klik met die arts waardoor het gesprek heel moeizaam verliep. Als je kiest voor een obductie dan moet je ook beslissen of je het hoofd ook wilt laten onderzoeken. Bij Femke* hebben we het niet gedaan en daarom besloot ik om dit ook niet bij Fons* te laten doen.  Ik wilde dat iedereen nog afscheid van Fons* kon nemen zoals hij was. Ik was bang dat dit niet meer mogelijk zou zijn als het hoofd ook zou worden onderzocht. De eerste uitslag was ‘teleurstellend’.. Er was geen oorzaak gevonden. Ze gaven aan dat het een acute hartendood moet zijn geweest omdat dat niet terug te vinden is in een obductie. Door mijn observaties tijdens het sterven van Fons* trokken ze de conclusie dat het niet in het hoofd zou hebben gezeten omdat iemand met een grote hersenbloeding / infarct naar zijn hoofd zou grijpen / ‘au’  zou hebben gezegd en dat had Fons* niet gedaan.

Toen ik aangaf dat dat niet bij mijn gevoel klopte werd de arts geïrriteerd en vroeg of ze dan toch het hoofd moest laten doen. Nee.. Nee dat wilde ik niet. Fons* zou naar huis komen en anders moest hij nog een dag blijven. Nee.. Fons* hoorde bij mij en onze zoon te zijn… Zo werd besloten om hem te gaan aankleden en hem naar huis te laten brengen..

Na 6 weken krijg je de volledige uitslag. Ik wilde deze niet met de huisarts van Fons* bespreken en na lang moeilijk doen mocht de uitslag naar mijn huisarts worden verstuurd en kon ik hem met mijn eigen huisarts bespreken. Wat nergens vermeld werd was het bloed wat afkomstig was uit zijn mond. Ook het feit dat ik zijn hartslag heb gevoeld terwijl hij al bewusteloos was werd niet genoemd. De huisarts nam meteen contact op met de patholoog anatoom en die nam het weer mee in een overleg met collega’s. Men vermoede dat dit bloed afkomstig was van de tong. Ik had Fons* van het bed getrokken en mogelijk was de tong tussen de tanden gekomen. Er was namelijk nergens anders iets gevonden waar het bloed van afkomstig kon zijn. Het hart kon tijdens mijn constatering nog aan het ‘fladderen’ zijn geweest. Het hoofd zou wel kunnen maar de artsen gingen unaniem voor het hart.

De uitslagen hebben mij ‘rust’ gegeven. Zeker die van Femke*. Die van Fons* heb ik ergens een beetje naast mij neergelegd. Ik weet wat ik gezien en gevoeld heb. Fons* was een taaie. Het feit dat hij geen ‘au’ heeft gezegd is voor mij niet doorslaggevend. 10 dagen voor zijn dood heeft hij een aantal uur op bed gelegen met vreselijke hoofdpijn. Hij was er zelf van geschrokken zo heftig.. Voor mij was dit achteraf gezien een voorteken voor de naderende dood.. Had ik maar speelt hier weer heel erg op..

Ik kan mij voorstellen dat de beslissing voor het doen van dit onderzoek als een drempel wordt ervaren. Vandaar dat ik mijn kant over dit onderwerp wilde vertellen. Of dat mensen wel of niet kiezen / gekozen hebben voor een obductie is heel erg persoonlijk. Ik hoop dat de uitslag ook jou rust gaat / heeft gegeven. Je hebt na een overlijden zo veel vragen.. Elke vraag die beantwoord kan worden is er  weer één..

Papa x 2

Elke keer als ik onze namen ergens moet doorgeven wordt het weer eens benadrukt.. Ja mijn zoon heeft een andere achternaam dan zijn zusje, papa en mama.. Veel kinderen groeien vandaag de dag niet op in een ‘traditioneel gezin’.  Mijn zoon is daar één van al is het niet omdat ik die keuze zelf had gemaakt..

Zoals ik al beschreef bij Moederdag is ook Vaderdag een dubbele dag. Rond Vaderdag merk ik dat ook mijn zoon er meer mee bezig is dan anders. Hij heeft zijn vader dan wel verloren en nooit gekend maar voor hem is hij niet helemaal ‘weg’.  Hoe ouder dat mijn zoon wordt hoe meer wij zijn vader ‘levend’ kunnen houden door voor hem te knutselen en verhalen over hem vertellen. Mijn zoon weet dan ook niet beter. Hij kent hem enkel van foto’s en toch geeft hij heel duidelijk aan andere mensen aan dat hij  twee papa’s heeft. Papa Fons* en de papa waar mama nu mee getrouwd is.

Ook op school wordt het wel eens in de klas besproken. In groep 2 ging hij in de klas aan de slag met twee Vaderdag werkjes. Eén die alle kindjes maken en één die geplastificeerd kon worden voor op het graf. De juffrouw sprak mij later die dag aan. Ze was diep ontroerd door wat er gebeurd was in de klas. De andere kinderen hadden gevraagd waarom mijn zoon twee werkjes deed maken. Mijn zoon gaf keurig tekst en uitleg over beide vaders. Papa Fons* was dood en hij was zijn papa dus die verdiende ook een werkje. De kinderen hingen aan zijn lippen en samen bespraken ze wat de dood nu eigenlijk inhield en wat dat voor mijn zoon betekende. Samen trokken ze de conclusie dat het bijzonder was dat mijn zoon twee papa’s had. Hij bofte maar..

Dat laatste is een mooi voorbeeld van kinderlogica. Ik ben daar altijd een beetje jaloers op geweest. Zo heerlijk nuchter en puur zonder nog al te veel zorgen.. Deze denkwijze hebben we doorgezet. Als we samen praten over andere kinderen en de samenstellingen van gezinnen dan benoemen we samen hoe bijzonder wij als gezin zijn; zo met één mama en twee papa’s…

Toch heeft mijn zoon een tijdje vragen gehad over zijn achternaam. Ik moest een keer wat ophalen. Ik noemde mijn nieuwe achternaam (ik was net een paar weken getrouwd)  en hij merkte op dat ik een andere naam noemde. Hij keek mij aan en vroeg waarom hij niet zo hete. Hij snapte niet dat hij nu als enige een andere naam had. Tot aan mijn huwelijk gebruikte ik de achternaam van Fons* nog waardoor wij samen dezelfde naam droegen. Hij was nog te jong om te snappen waarom mijn naam was veranderd en die van hem niet. Langzaam leek hij er aan te wennen maar het heeft bijna een jaar geduurd voordat hij het snapte. Wat hij wel snapte was het feit dat zijn nieuwe papa nu er echt bij hoorde en hij vroeg na het huwelijk of hij papa mocht gaan zeggen.
Mijn man was vereerd en we hebben aangegeven dat hij hem mocht noemen wat hij wilde. Dat is vanaf dat moment altijd ‘papa’ gebleven..

Natuurlijk is Vaderdag een beladen dag als hij wordt gemist. Praat er over met je kindje en haal, voor zover mogelijk, herinneringen op.  Als er een ‘nieuwe’ papa in beeld is volg dan de ontwikkeling van je kind hierin. Hij/zij zal op eigen tempo aan gaan geven wat hij/zij wil richting de nieuwe ‘papa’.

Als er een werkje wordt gemaakt voor beide papa’s moedig dat dan aan. Is die wens er niet, forceer het dan niet. Kinderen zien de wereld anders dan wij. Ga daar in mee, geniet van het momentje met een lach en een traan maar vooral leer van hun onschuld en nuchtere kijk op de wereld..er zijn al moeilijke momenten genoeg..

You’ll never walk alone

In mei 2018 trouwde ik voor de tweede keer. Tijdens de voorbereidingen van de grote dag merkte ik dat de veranderingen ten opzichte van mijn eerste huwelijk mij overvielen. Man o man wat was er veel in mijn leven veranderd en wat stond ik nu anders in het leven.. Bijna alle facetten van mijn leven waren veranderd in slechts 9 jaar tijd…

Samen met mijn huidige man keek ik naar de trouwvideo van Fons* en mij. Op het einde van het feest werd traditie getrouw het liedje “You’ll never walk alone” gedraaid. Alle gasten stonden om Fons* en mij heen en zongen luidkeels mee. Een zeer symbolische afsluiting van onze trouwdag en het voelde destijds als warm bad. Echter toen ik de video in 2017 bekeek werd ik juist boos en verdrietig van deze beelden.  Een groot deel van diezelfde mensen zag ik vandaag de dag niet meer.

You’ll never walk alone.. Een krachtige term die aangeeft dat je er niet alleen voor staat.. “Grappig” eigenlijk dat deze zin zo symbolisch wordt uitgesproken maar toch  niet zo letterlijk wordt genomen of misschien wel persoonsgebonden is. Wellicht dat ze dit bij Fons* wel zo voelde en bij mij niet?  Zou zo maar kunnen.

Ik wilde heel graag analyseren hoe dat dit kwam. Hoe kwam het dat mijn vrienden en kennissenkring zo veranderd was. Uiteraard stond het overlijden van Femke* en Fons* met stip op nummer één. Ik ontving voor mijn gevoel niet overal de steun die ik nodig had en daardoor trok ik de stekker er zelf uit. De nasleep van de zakelijke afhandelingen na Fons* zijn dood waren verantwoordelijk voor een tweede groep mensen die uit mijn leven stapte. Een andere oorzaak lag hem denk ik in mijn nieuwe partnerkeuze en tot slot zal het feit dat ik nu iemand had die voor mij kon zorgen ook de laatste groep mensen wat meer uit beeld doen laten verdwijnen.

Als ik terug kijk, kan ik ook kritische noten bij mijzelf plaatsten. Ik had het destijds zwaar en keek hierdoor niet objectief genoeg naar de wereld en mijn omgeving. In mijn hoofd draaide alles om staande te blijven en mijn verdriet te boven te komen. De overlevingsmodus overheerste en ik kón ook geen energie steken in veel ‘relaties’ puur omdat daar geen ruimte voor was.. Het moet echt van twee kanten komen maar in die fase van mijn leven was ik daar niet toe in staat..

Ik wil het echter niet zwaarder maken dan dat het is. De mensen van ‘vroeger’ die ik nog zie, koester ik nog meer dan dat ik destijds deed. Ik nam het allemaal voor vanzelfsprekend aan. Ik wist nog helemaal niet wat echte vrienden waren. Uiteraard heb ik ook veel nieuwe mensen en nieuwe familieleden leren kennen / gekregen na de dood van Femke* en Fons*. Deze vriendschappen zijn heel erg puur. Ik weet wat ik aan hen heb. Dagelijks contact is niet nodig om een hechte band te hebben. Samen praten, lachen, huilen en je gevoelens uiten is het belangrijkste in welke band dan ook.

Mijn tweede bruiloft werd dan ook totaal anders dan mij eerste. En het was ook een symbolisch begin van een nieuw leven met deze (nieuwe) mensen om mij heen. Het nummer “You’ll never walk alone” werd nu weliswaar niet gedraaid maar dat was niet nodig om de warmte van deze mensen te voelen. Deze veel kleinere maar intiemere kring bevalt mij goed. Ik hoop dat ook jij dat (ooit) zo kan ervaren. Als ook jij in de fase komt waarin je beseft dat je een heel ander leven hebt dan voorheen, probeer daar dan openminded naar toe te kijken. Ja, je leven is niet meer het zelfde. De mensen om je heen veranderen en jijzelf veranderd ook of je dat nu wilt of niet. Blijf je gevoel volgen en koetser de mensen die dicht om je heen staan. Familie, vrienden, lotgenoten of een goede kennis, je levenservaring leert je te zien wat je moet zien. Je leert hieruit conclusies te trekken en er naar te handelen. En je zult zien, dat ook al wordt je kring kleiner, You’ll never walk alone…

EMDR

Als coach van MBO scholieren had ik er al eens van gehoord; EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) een vorm van therapie die helpt bij o.a. traumatische ervaringen. In 2020 onderging ik 3 EMDR sessies die elke keer mij weer een stapje verder hielpen.

Ik merkte door de jaren heen dat ik bij drie gebeurtenissen op slot ging als ik er aandacht. Dat mijn lichaam verkrampte en mijn emoties zo enorm hoog werden dat ik een soort van paniek ervaarde.
Het moment dat ik Femke* dood zie liggen in de box, Fons* zag doodgaan en de angst dat ik ook mijn jongste dochter dood zou vinden gingen mijn leven steeds meer beheersen..

Ik had nooit eerder over EMDR nagedacht totdat ik het advies kreeg om iets te gaan doen met deze moeilijke herinneringen / angsten. Ik ging akkoord, alles was beter dan zo doorgaan.. Voordat we daadwerkelijk konden beginnen kreeg ik een ‘kennismakingsgesprek’ en bespraken we mijn meest moeilijke momenten. Daaruit werden de drie genoemde ‘situaties’ aangewezen als meest traumatisch / ingrijpend. Deze moesten we gaan aanpakken m.b.v. EMDR. Ik moest zorgen dat ik tijd voor mijzelf zou hebben voor en na een sessie. De afspraken werden gemaakt en oppas werd geregeld…

Ik ging heel erg zenuwachtig naar de eerste sessie. Ik had wel uitgelegd gekregen wat er ging gebeuren, dat het heel emotioneel zou worden en dat ik ‘uitgeput’ uit zo’n sessie zou komen maar toch kon ik mij geen beeld vormen van het geheel en hoe ik het zou ervaren.

Ik moest een ‘foto’ maken van het beeld wat ik het meest traumatisch vond. Dat beeld moest ik tot in detail beschrijven en ik moest voelen… Pfff dat was heftig. Ik moest aangeven op een schaal van 1 tot 10 waar ik zat in het verdriet, spanning etc.  Je moet dit beeld vasthouden en vervolgens moest ik (in mijn geval) de vinger van de therapeut volgen. Dat gaat heel snel en je merkt al snel dat je ogen moe worden. Maar wat ik ook merkte was verbazingwekkend.. de ‘emotieladder’ die zakte…

Ik kan het niet goed beschrijven.. Je voelt iets in je hoofd en lijf dalen.. iets veranderd. Dat voel je goed maar wat het is, is ongrijpbaar. Er wordt je opnieuw gevraagd waar je zit op de schaal van 1 tot 10.. De 10 is uit beeld.. ik was al gezakt.. Je dient vervolgens weer aan de ‘foto’ / het beeld van het trauma te denken en dan start het weer opnieuw. Dit herhaalt zich totdat je op de 0 zit.. Als je daar bent dan kan je naar de traumatische gebeurtenis kijken zonder dat je de paniek etc voelt.. Je staat er veel ‘neutraler’ in of zo..

Wat niet overdreven was, was de omschrijving hoe je uit zo’n sessie komt. Je brein heeft zo hard moeten werken dat je op bent. Moe tot op het bot en ik ervaarde ook hoofdpijn. “blij” was ik dan ook met even een momentje rust.. Even verwerken wat zojuist was gebeurd..
In de laatste sessie hadden we ook een angst ‘behandeld’. In die periode werd ik elke nacht wakker met het gevoel van; ‘Ik moet NU bij mijn dochtertje kijken of ze nog leeft” Dit was echter geen ‘echt’ beeld wat ik echt had meegemaakt. Het was een angst gebaseerd op eerdere ervaringen. Ik moest mij in deze sessie een beeld vormen van het ergste wat ik zou kunnen meemaken; dat mijn jongste dochter dood in bedje lag en haar zo vond.. Pff dat was enorm heftig. Dat beeld wilde ik helemaal niet zien.. Door dit ‘gefantaseerde beeld’ te behandelen met EMDR werd mijn angst aangepakt. Vanaf deze sessie heb ik nooit meer een babyfoon aangehad en ben ik er in de nacht nooit meer met paniek uit gegaan.. wat een wondermiddel is dat, die EMDR als je het mij vraagt…

Ik wilde deze ervaring graag delen omdat ik er heel veel aan heb gehad en ik had gewild dat ik hier eerder op gewezen zou zijn. Ik denk namelijk dat ik jaren geleden al geholpen kon worden met deze vorm van therapie. Omdat mijn psycholoog hier nooit over was begonnen heb ik er nooit bij stil gestaan dat het mij ook zou kunnen helpen..
Als ook jij last hebt van bepaalde traumatische beelden en/of angsten zou ik je willen adviseren om een therapeut te vinden die je kan helpen d.m.v. EMDR. Het geeft je verlichting zonder een herinnering helemaal te wissen. Je kan echter terug kijken naar de gebeurtenis zonder in de stress stand te schieten.. Ik denk dat het iedereen kan helpen.  Baat het bij jou toch niet? Dan schaad het niet. Dat  is het proberen waard toch?

Stil verlangen

Tijdens onze eerste date hadden we het er al over. “Zou jij kinderen willen?” Door ons leeftijdsverschil was dit al snel een onderwerp van gesprek. Blij waren wij dan ook dat we er beide het zelfde instonden.

Toch besloten we om er nog even mee te wachten. Ik wilde graag eerst mijn HBO afmaken. Toen er in 2008 bekend werd dat Fons* drager was van een gebalanceerde translocatie werd het onderwerp steeds vaker besproken.  Omdat een “gezonde” zwangerschap bij ons toch wat werd verkleind en wij een vlokkentest zouden moeten doen, liet ons besluiten om na ons trouwen er toch voor te gaan.

We vertelde er niemand over. Onze omgeving had ‘verwacht’ dat we al veel eerder onze kinderwens zouden proberen te vervullen. We kregen dan ook vaak de vraag of dat wij kinderen wilde etc.
Na 5 maanden was ik zwanger. 13 weken lang hielden wij onze mond. We wilde eerst de uitslag van de vlokkentest weten voordat we familie, vrienden en andere mensen van onze zwagerschap wilde vertellen. Dat werd met de week zwaarder en we bleven leugentjes om best wil verzinnen om mijn misselijkheid en zwaarder wordend lijf te verklaren.. (Gelukkig was het net Kerst geweest en kreeg het buffet de schuld 😊)

De vlokkentest wees uit dat Femke* draagster was maar gezond. Zoals eerder beschreven had ik mij geen moment druk gemaakt. Na haar geboorte wilde Fons* graag snel een tweede omdat hij toch al wat ouder was. Ik vond dat te snel gaan. Ik was maanden enorm misselijk geweest, ruim 30 kilo aangekomen en ook de zware bevalling stond mij nog vers in het geheugen.. We zouden eerst samen met 3e gaan genieten. Dan zagen wij wel weer verder.. Alles ging zoals we bedacht hadden. Tot dat ze stierf..

Na haar overlijden waren we er ‘in één klap’ uit. We wilde heel graag nog een kindje..
Onze omgeving ‘wist’ nu dat wij kinderen wilde en soms had ik het idee dat ze mij ‘zwanger keken’. Als ik dan mensen die wat verder van mij afstonden, tegenkwam keken ze altijd even naar mijn buik. Ik ervaarde dat altijd als pijnlijk.. Het verlangen van een zwangerschap en nieuw leven was zo enorm groot. Het verlangen werd onze houvast. Onze reddingsboei in een oceaan van verdriet en gemis.

Ik werd na haar overlijden maar niet ongesteld. Ik heb denk ik in die maanden na haar door wel 20 testen gedaan. Allemaal negatief. Omdat ik de eerste keer relatief snel zwanger was geworden snapte ik er niets van. Tuurlijk snap ik vandaag de dag dat dat helemaal geen garantie geeft, dat als je al een kindje hebt gehad dat nummer 2 net zo verloopt. Niets is minder waar maar dat wist ik destijds nog niet.
Via de huisarts kreeg ik een verwijzing naar de gynaecoloog en ik bleek PCO te hebben. Door mijn ontstaande overgewicht uit de zwangerschap bleef een spontane eisprong uit. “Gelukkig” was dit ‘vrij simpel’ met hormonen te ondervangen. Echter werd het wel een ziekenhuis traject. Wij kregen weer hoop.. Dat was alles wat telde en namen de ziekenhuisbezoeken voor lief..

Door de jaren heen heb ik de gynaecoloog vaker gezien dan dat mij lief is. Bijna wekelijks ging ik naar het ziekenhuis en na de geboorte van Faith* werd het traject nog intensiever omdat we overstapte naar PGD (een IVF traject waarbij de embryo al gescreend wordt voordat ze het terugplaatsen).
Na 4 jaar werd onze zoon dan eindelijk geboren..

Zoals eerder besproken ben ik uiteindelijk 7 keer zwanger geweest waarvan 3 x doormiddel van I.V.F., In totaal heb ik 3 miskramen gehad, 1 afgebroken zwangerschap en 3 voldragen zwangerschappen. Als ik terug kijk ‘verbaas’ ik mijzelf hoever ik ben gegaan om ons verlangen te vervullen. Als je mama bent geworden zonder medisch tussenkomen en je mama hebt kunnen worden toen jij dat wilde mag je jezelf gelukkig prijzen. Moeders die er makkelijk over praten weten niet wat ze zeggen en een wensouder aandoen. Ik denk dat dit ‘leed’ nog te vaak onzichtbaar is. Dat er een soort van taboe op zit. Na Femke* waren wij de eerste jaren vrij open naar andere wat betreft onze trajecten en tegenvallers. Toen wij het idee hadden dat ons geduld op was en het steeds moeilijker vonden om tegen andere te zeggen; “nee helaas weer geen succes’ besloten wij om ons traject stil te gaan houden Wij zouden samen in stilte door knokken..

Als je nooit in de medische wens molen hebt gezeten dan is het niet uit te leggen.. Elke maand weer de hoop die hard onderuit wordt gehaald als de menstruatie of negatieve test zich voordeed.. Alle baby’s die er in de omgeving geboren werden, zwangerschappen die werden gedeeld telkens voelde dat als een mes in mijn lijf.. Waarom wij niet? Het voelde gewoon niet eerlijk..

Als je terug kijkt in de tijd, lijkt de tijd niet meer zo lang, lijkt het minder heftig.. Als je er midden inzit dan kruipt elke maand voorbij. En dan hebben we het nog niet over de spanningen die er zijn als de zwangerschapstest dan wel een keer een + gaf…

Het zou fijn zijn als de maatschappij meer ruimte geeft aan wens ouders die met lege handen zitten of blijven zitten. Langzaam wordt dit steeds meer besproken en dat is een goed ding. Je gaat als wensouder steeds verder in het traject. De wens is zo groot. Als ook jij de wens hebt en je bent het zat dat een ‘oud tante’ er weer over begint vertel het dan (één keer) eerlijk. Laat andere mensen weten hoe het zit zodat ze je daarna of kunnen steunen of je met rust kunne laten. Dit heeft mij, zeker in het begin, geholpen.

Onthoud; Hoop doet leven. Probeer die gedachte vast te houden, ook op de teleurstellende momenten. Ga zover als dat voor jou goed voelt. Vraag hulp waar nodig, praat er over waar nodig. Achterom kijken is altijd makkelijke dan vooruit.. Het liefst zou willen kunnen zeggen; “Het komt goed” maar die garantie kan ik helaas niet geven, hoe graag ik ook zou willen..

Verleden weggooien

Als je een dierbare verliest moet er veel gebeuren. Naast alle zakelijke dingen komen er ook persoonlijke zaken aan bod. Wat ga en wil je doen met de persoonlijke spullen?

Als ik terug kijk heb ik ervaren dat ik kort na de dood van Femke* heel veel spullen van haar wilde bewaren. Het boxkleed waar ze op lag toen ze overleden was, lakentjes, knuffels, niet gedragen kleding, felicitatie kaartjes van haar geboorte maar ook alle rouwkaarten van 8 weken later, alles moest en zou bewaard worden. Weggooien voelde onnatuurlijk. Ik was haar al kwijt… dan wil je haar spullen toch ook niet weg doen?

Natuurlijk was er een grote kinderwens en ik zei steeds tegen mijzelf dat ik het ook bewaard had als ze nog geleefd had omdat onze kinderwens nog niet vervuld was. Wellicht dat haar mogelijke zusje er later nog wat aan zou hebben… Daarnaast was ik heel erg bezig met wat ik moest bewaren voor mijn mogelijke latere kinderen. Die zouden ook nog wel iets van hun zus willen hebben toch? Ik was heel erg bezig met de verre verre toekomst.. Alsof ik niet in het heden wilde leven..

Ik vroeg mij later af ‘wat bewaren mede lotgenoten eigenlijk?’ Was het normaal dat ik zoveel bewaarde? En wat bewaren we allemaal? En wat bewaar je in het zicht en wat bewaar je wel maar stop je weg? Ik merkte dat ik in het begin helemaal geen foto’s van Femke* en Fons* kon neer zetten. De foto’s deden pijn.. De foto’s waren in leven favoriet; een foto waar je geliefde mooi op staat maar ineens zit dezelfde foto verbonden aan de dood.. Geeft die foto pijn, gemis en verdriet. Het heeft beide keren meerdere weken geduurd voordat ik  de foto’s weer op de kast kon zetten.
Toen ze er eenmaal weer stonden kwamen de kaarsjes en bloemen weer voor de dag om bij de foto’s te worden neergezet. “Ineens’ waren de foto’s weer een gedenkplek geworden…

Ook bij Fons* merkte ik dat ik veel deed bewaren. Nu had het geen nut om te bewaren voor een mogelijk brusje maar wel voor mijn zoontje. Ik wilde dat hij via allerlei spullen zijn vader later zou leren kennen. En zo werd ook bijna alles van Fons* ingepakt en bewaard…

Afgelopen winter ben ik begonnen met het opruimen van de zolder.. ‘oei.. de baby bewaardozen van Femke* staan daar’.. Ik zat in een opruimmodes en onze kinderwens was vervuld.. Ik heb gehuild vanuit mijn tenen maar het was oke.. het boxkleed waar nog een bloedvlekje op zat van haar bloedneusje kon nu weg.. Haar gordijntjes van haar kamertje.. konden weg.. Het gevoel van ‘het is oke” overviel mij in goede zin. Het was goed zo.. Vanuit alle spullen heb ik één kistje over gehouden met spullen die ik wel echt wil bewaren. 😊

Het was precies 10 jaar geleden.. Was dat het? Of toch de levensfase waarin ik zat? Het ‘rare’ was echter dat ik Fons* zijn spullen nog niet weg kon doen. Zijn kleding, nachtkasje inhoud etc liggen er nog. Dat kon ik nog niet weg doen. Ergens wil ik het bewaren voor mijn zoon. Als hij ooit wil zien wat voor kleren of sierraden zijn papa droeg dan kan ik het hem laten zien. Ik laat het aan mijn zoon of hij het later wil houden of wil weg doen..

Ik denk dus dat de verstreken tijd invloed heeft op het wel of niet definitief weg kunnen doen van spullen.. Ik merk dat ik heel veel bewaard had waarbij ik nooit de behoefte heb gehad om op te zoeken of te gaan bekijken. Ja, toen ik de spullen zag, kwamen herinneringen boven maar ik had zonder de meeste herinneringen gekund. Het is aan jou wat je wel en niet wilt bewaren. Als je de ruimte en behoefte hebt waarom niet? De tijd zal leren of je het wilt blijven bewaren of dat je het alsnog wilt wegdoen.. Als er items zijn die positieve herinneringen ‘levend’ houden, bewaar ze dan. Koester deze gevoelens. Weg leggen of doen kan altijd nog. Het is altijd goed wat je doet en jij beslist. De toekomst zal je leren om je verleden een stukje los te laten. Elke dag een beetje meer…